Kuzu Kolun Ne Kadarı Kemik? — Felsefi Bir Deneme
İlk bakışta “kuzu kolun ne kadarı kemik?” sorusu gastronomik, teknik veya pratik bir tartışmaya çağırıyor gibi görünebilir. Ama ben bu yazıda size bu soruyu bir felsefi mercekten — etik, epistemoloji ve ontoloji bağlamında — yeniden soracağım. Çünkü etin, kemiğin, “et + kemik” ayrımının ardında sessiz biçimde çalışan normlar, bilgi yapıları ve gerçeklik algıları vardır. Bir kemikli kuzu kolu elinize alıp düşündüğünüzde, aslında “ne kadar et?”, “ne kadar kemik?” sorusunun ötesinde; ne kadar hakikat, ne kadar anlam taşıdığını da tartıyorsunuz.
Beden ve Parçalanmış Varlık: Ontolojik Bir Düşünce Denemesi
Varlığın Parçalanması ve Bütünlük
“Varlık” derken genellikle canlı, yaşayan bir bütün hayal ederiz. Ama bir hayvan kesildiğinde ve parçalandığında; o varlığın parçaları — et, kemik, yağ vs. — ayrı kategorilere ayrılır. Bu, ontolojinin temel sorularına götürür: Bir varlık, parçalarına bölündüğünde hâlâ o varlık mıdır? Parçalar, bütüne ne kadar sadık kalır?
Bir kuzu kol örneğine bakarsak: literatürde kuzu kol için kemik oranı %18,20 olarak belirtiliyor. ([Yandex][1]) Bu oran, kuzu kolun bütünü içinde, ne kadarının “kemik” olarak sayıldığına dair belirli bir standardı işaret eder. Ancak bu sadece nicel bir oran değil; aynı zamanda “hangi parçalara değer verildiği”, “hangilerinin atık sayıldığı” ya da “hangilerinin kullanışlı kabul edildiği” üzerine kültürel ve ekonomik bir kararın yansımasıdır.
Yani bir kemikli kuzu kolu ele almak, aslında bir varlığı — “kuzu”yu — parçalara ayırmak, onun sınırlarını, kimliğini ve değerini yeniden biçimlendirmektir. Bu, ontolojik açıdan yalnızca bir kesip bölme eylemi değil, aynı zamanda bir “yeniden tanımlama” eylemidir.
Kemiğin Sessizliği, Etin Sesi
Et yendiğinde kemik atılır; kemik parçalara ayrılamaz — ya çöpe gider ya da yan ürün olur. Bu, “et = değerli, kemik = değersiz” gibi toplumsal – kültürel kodları güçlendirir. Ontolojik olarak, kemik hâlâ “o kuzu”nun parçasıdır; ama pratik ve ekonomik akıllar, ona sessizliği, görünmezliği uygun görür.
Bu sessizlik, varlık ile değer arasındaki ayrımı görünür kılar: Kemik hâlâ var — ama çoğu zaman değersiz sayılıyor. Bu durum, felsefi açıdan “parçaya indirgenmiş varlık” ile “değerli parça” ayrımının ne kadar insan yapısı, ne kadar kuramsal olduğunu sorgulatır.
Bilgi Kuramı Perspektifinden: Ne Biliyoruz ve Neyi Ölçüyoruz?
“Kemik Oranı %18.20”: Nesnellik mi, Normallik mi?
Et ve kemik oranlarına dair sayılar — mesela %18,20 — nesnel gibi görünür. Ancak bu oranlar, hangi şartlarda, hangi kesim ve sınıflandırmalar bağlamında ölçüldüğüne bağlı olarak değişebilir. Hayvanın yaşı, beslenme durumu, ırkı, kesim yöntemi, parçalama biçimi vb. değişkenler oranları etkiler. Örneğin AHDB gibi kuruluşlar “primal cuts yield guide”larında kuzu etinin parçalanmasında farklı verim oranları sunar. ([Superior Meats][2])
Bu da epistemolojik açıdan önemli bir farkı vurgular: Biz “kemik oranı” derken aslında belirli metodoloji, standart ve normlara dayalı bir bilgi kuramını kullanıyoruz. Bu bilgi — mutlak değil — bağlamlı, sınırlı ve inşa edilmiş.
Dolayısıyla “kuzu kolun ne kadarı kemik?” sorusuna verilecek cevap, o kesimin yapıldığı koşullara, ölçüm yöntemine ve sınıflandırmaya bağlı. Bu da demek oluyor ki, bir kişi aynı kuzu kolu için başka yüzde verebilir; çünkü bilgi kuramı perspektifinde, “gerçek” sayılar sabit değil, değişkendir.
Bilgi, Et ve Kemik: Hangi Bilgi Değerli Sayılır?
Etin oranı, kemik oranından daha çok ön plana çıkması — sosyo‑ekonomik ve gastronomik olarak — bilginin değerini şekillendirir. Et miktarı çoğunlukla “tüketilebilir ürün” olarak kabul edilir; kemik ise “atık” ya da “ikincil ürün”. Bu ayrım epistemolojik bir tercihtir: Hangi kısmın “önemli” olduğuna dair bir kolektif karar.
Dolayısıyla, et-kemik oranları hakkındaki bilgiler, aslında sadece biyolojik değil — aynı zamanda kültürel, ekonomik ve epistemik önceliklerin de ifadesidir. Bu durumda “bilgi kuramı”nı yalnızca bilimsel ölçüm sistemi değil, toplumsal normlar ve değerler sistemi olarak da düşünmek gerekir.
Etik Perspektifinden: Hayvan, Parça ve İnsan Vicdanı
Hayvanın Parçalanması: Etik Bir Soruşturma
Bir hayvanın kesilip parçalanması, sadece biyolojik bir süreç değil; etik bir sorudur. Çünkü orada yalnızca “et ve kemik” yok — bir hayat, bir canlı var. Ve bu yaşam, kesildikten sonra parçalara ayrılıyor.
Bu eylem, etik açıdan değerlendirildiğinde birçok soruyu gündeme getirir:
– Hayvan bir bütün olarak mı düşünülmeli yoksa yalnızca parçalara bölünebilecek bir meta mı?
– Parçalanan “varlık”, bizim için yalnızca et ve kemik oranlarıyla mı değerlendirilir?
– Kemik “atık” sayıldığına göre, bu atık bizde etik bir kaygı uyandırıyor mu, yoksa sadece göz ardı mı ediliyor?
Bu sorular, bir yüzeysel tarifin ötesine geçer. Çünkü eti tüketen bizler, aynı zamanda bu parçalanmış varlığı “tüketim malzemesi” olarak yeniden tanımlıyoruz. Bu tanımlama, etik sorumluluğumuzu gösterir: hayvanın bütünüyle ilgili bir vicdana, bir sorumluluğa.
Sadece Et mi, Kemik de mi? Değerin Dağılımı
Etin değerli, kemiğin değersiz sayılması toplumsal normlara dayanır. Bu norm, yalnızca gastronomik değil — aynı zamanda ekonomik ve kültürel. Ama etik bir birey olarak sormamız gerekmez mi: Neden kemik atık olmalı? Neden hayvanın bütünlüğü değil de yalnızca et kısmı önemli sayılıyor?
Eğer bir canlıya saygı duyuyorsak; eti, kemiği, hatta diğer yan ürünleriyle birlikte — bir bütün olarak — değerlendirmek etik bir sorumluluk değil midir? Bu yaklaşım, yalnızca somut etik ikilemler yaratmaz; aynı zamanda tüketim alışkanlıklarımızı, doğaya ve hayvanlara dair değer yargılarımızı da sorgulatır.
Güncel Tartışmalar ve Eleştirel Düşünce — “Et + Kemik” Üzerine Sorgular
Endüstriyel Kesim, Standart Oranlar ve Kültürel Körlük
Modern et endüstrisi, belli verimlilik, maliyet ve tüketici beklentilerine göre şekilleniyor. Bu çerçevede, parçalanmış hayvan karkasları üzerinden “primal cut” sınıflandırmaları ve verim rehberleri oluşturuluyor. ([Superior Meats][2]) Bu sistem, etik, epistemik ve ontolojik normları belirliyor — etin parça parça ayrılmasını, kemiğin marjinalleşmesini normalleştiriyor.
Ancak bu “standart” oranlar ve sınıflandırmalar, bir kültürel varsayıma dayanıyor: “İnsan eti değil; et eti tüketir; kemik ise atıktır.” Bu varsayım, belki de en az fark edilen ama en köklü zihinsel çerçevelerden biri. Ve bu çerçeveyi sorgulamak, aynı zamanda kültürel körlüğü fark etmek demek.
Alternatif Ahlak ve Ekolojik Bakış: Hayvanın Bütünlüğü Üzerine
Günümüzde, hayvan eti tüketimine dair etik sorgulamalar artıyor. Sürdürülebilirlik, hayvan refahı, etik beslenme gibi kavramlar yaygınlaşıyor. Bu bağlamda, kemik de dahil olmak üzere hayvanın bütününe — et, kemik, iç organ gibi tüm parçalarına — saygı duyan yaklaşımlar ortaya çıkıyor.
Belki de bu yaklaşım, sadece “etik tüketim” değil; aynı zamanda “varlığın bütünlüğüne saygı” demek. Yani, bir hayvanı tüketirken bile — eğer bu kaçınılmazsa — onu parçalar halinde değil, bir bütün olarak görmek; kemik dahil tüm parçalarını değerlendirerek, ona saygı göstermek.
Bu, varlık, değer, bilgi ve etik üzerine — kısacası felsefe üzerine — temsili bir dönüşümü de gerektiriyor. Çünkü artık “et + kemik = yük” değil; “et + kemik = bütün” diyebilmek önemli.
Sonuç: Kemik Oranı Neden Önemlidir? — Bir Sorgulama Daveti
“Kuzu kolun ne kadarı kemik?” sorusunun yanıtı, teknik olarak %18,20 olabilir. ([Yandex][1]) Fakat felsefi olarak bu oran, yalnızca bir sayı değil; geçmişi, normları ve değerleri de taşıyor. Et, kemik, hayvanın bütünü — bunlar birer madde değil; aynı zamanda kavram, kültür ve ahlakın taşıyıcısı.
– Ontolojik olarak: Parçalanmış varlık mı, yoksa bütün bir canlı mı?
– Epistemolojik olarak: Hangi bilgilere değer veriyoruz, hangileri “atık” sayılıyor?
– Etik olarak: Hayvanı neden yalnızca et parçası olarak görüyoruz; kemiği, bütünü neden göz ardı ediyoruz?
Siz buna nasıl bakarsınız? Bir kemikli kuzu kolu elinize aldığınızda, yalnızca bir yemek malzemesi mi görüyorsunuz — yoksa bir varlığı, geçmişi ve değer sistemini bir arada taşıyan bir nesne mi? Etin altındaki kemik, biz fark etmesek de bir varlık izidir; saygı, bilinç ve sorumluluk bu izi görme meselesidir.
Belki bu yazı, sadece bir et kesiti üzerine değil; varlık, değer, bilgi ve ahlak üzerine de bir çağrı olmuştur.
[1]: “Kuzu Kol Özellikleri ve Verim Bilgileri – Yandex”
[2]: “Lamb Yield Guide – Superior Meats”