Oransal Veri Nedir? Hayatımıza Nasıl Girer?
Merhaba! Eğer şu an Oransal Veri nedir diye sormayı düşünüyorsanız, başta bir şeyi itiraf edeyim: Ben de bir zamanlar bu soruya kafa patlatıyordum. Yani, “Oransal” kelimesi kulağa bir nevi, akademik bir kelimeymiş gibi geliyor değil mi? Herkesin gözlerinde, “Bu şimdi nereden çıktı?” ifadeleri, yüzlerde “Ya ben bundan nasıl kaçacağım?” bakışları. Hani şu “Veri nedir?” sorusu sorulduğunda herkesin kafasında aynı şüpheli anlık düşünceler yaşadığı an vardır ya, işte ben de bir zamanlar o noktadaydım.
Ama durun, hemen sıkıcı hale getirmeyelim! Oransal veriyi biraz mizahi bir dille, gündelik hayatla ilişkilendirerek anlatmak istiyorum. Şu an sizi sıkmayacağım, merak etmeyin. Hayatın içinde sıkça karşılaştığımız bir kavramla başlıyoruz: Oransal veri nedir? Hem de İzmir’in renkli sokaklarından, arkadaş sohbetlerinden ve biraz da düşündürücü ama eğlenceli anlardan beslenerek!
Oransal Veri: Kısaca Tanım
İlk önce, oransal verinin ne olduğuna kısaca değinelim. Oransal veri, aslında sayılarla ölçülen bir veri türüdür ve bu verilerde, 0 noktası vardır. Yani, 0 demek yokluk demektir ve bu verilerde gerçek bir sıfır noktası vardır. Örneğin, “kilometre” veya “saat” gibi. Bunlar birbirine oranlanabilir, çünkü bir şeyin iki katı, üç katı vb. olabilir. Örnek olarak, bir kişinin 60 kg olması ile başka birinin 30 kg olması arasındaki oranı tartışabiliriz: 60:30, yani 2:1. İşte bu, oransal verinin işlevi!
İç sesim: “Evet evet, bu kadar teknik bir açıklamaya gerek yoktu, ama belki de çok kısa açıklama yapınca, şimdi okuyucu ‘Evet ama ben tam olarak neyi anlamalıydım?’ derdi.”
Tamam, tamam, biraz daha basit bir dille anlatayım. Oransal veri, hayatın her yerinde gizli. Örneğin, sabah uyandığında kaç litre su içtiğini hesaplasan, bu bir oransal veridir. Hatta geçen gün sabah bir arkadaşım bana şöyle demişti: “Dün 10 dilim pizza yedim, hadi bakalım, bugün bir dilim daha fazla yesem, oran ne olur?” Hangi açıdan bakarsanız bakın, oransal verinin her an hayatımızda bir yerlerde bir etkisi vardır.
Gündelik Hayatın İçinde Oransal Veri
İzmir’deki sıcağı düşünün. Dışarıda 35 derece, evde klimanın önünde buz gibi hava. Şimdi, bu durumda bir arkadaşımın bana dediğini hatırlıyorum: “Ya ben 35 dereceye kadar dayanırım da, 36’da ne olacak bilmiyorum, onda aniden şok geçirebilirim.” Burada, aslında hem sıcaklık bir oransal veri ama aynı zamanda “dayanma kapasitesi” de oranlanabilir. Hangi sıcaklıkta ne kadar dayanabiliriz, bunlar da oransal verilere dayalı deneyimlerdir.
Bir de hafta sonu yapılan o “büyük yeme içme” arkadaş toplantıları var ya, hani herkesin ne kadar yiyeceği belli değil. İşte, o an ne kadar yemek yediğinizi düşünün: 5 tabak mı? 6 tabak mı? Yani, bu tam anlamıyla bir oransal veri! Birinin 3 tabak yemek yemesi ile diğerinin 6 tabak yemesi arasındaki fark bir oranla ifade edilebilir.
Bunu biraz daha açalım. Geçen gün, arkadaşlarla bir kafede oturuyorduk. Şu diyalog geçti:
Arkadaşım: “Ya, geçen hafta 3 saat koştuğumda 10 km gittim, bugün de 4 saat koşacağım, bence bu 14 km eder.”
Ben: “Evet ama o zaman senin oranını daha iyi hesaplamalıyız. Yani 4 saatte gerçekten 14 km gitmek mi istiyorsun, yoksa 5 km bile olsa var mı bir fikrin?”
Arkadaşım: “Aaa, evet! Gerçekten fark ediyorum, ne kadar gittiğim ve ne kadar süre harcadığım önemli!”
İşte orada, 3 saatlik koşu mesafesi ile 4 saatlik koşu mesafesini kıyaslarken, oranlardan bahsediyorduk. 10 km / 3 saat = 3.33 km/saat. Şimdi 14 km’yi 4 saate bölünce 3.5 km/saat çıkıyor. Bakın! Bir oranlı hesaplama yaptık! Oransal veri ne kadar eğlenceli, değil mi?
Oransal Verilerle Sosyal Medya Paylaşımları: “Veri Bilgini” Anlatmak
Hadi biraz da sosyal medyadan konuşalım. Instagram’da paylaşılan fotoğrafların üzerine eklenen istatistiksel oranları hayal edin. Mesela bir story’de, “%60 daha fazla etkileşim!” diye yazıyor. Gerçekten de bazen bu oranlar hayatımızdaki bazı sosyal hesaplamalara da yansıyor. “Dün paylaştığım fotoğraf 50 beğeni aldı, ama bugünkü fotoğraf 80 beğeni aldı, o zaman oran ne olur?” diye düşünerek keyifli bir hesaplama yapıyoruz. (Evet, kesinlikle böyle içsel hesaplamalar yapıyoruz, bazen yalnız başımıza da… 🙃)
Bir de şu meşhur hikayeyi hatırlıyorum: “Benim beğeni oranım niye bu kadar düştü? Geçen hafta 100 beğeni aldım, ama bugün 50 beğeni aldım!” O anda kişi aslında tam olarak oranı kavrayamıyor, ama burada da oransal veri devreye giriyor. Yani, 50 beğeni / 100 beğeni oranı %50 düşüş demek. Bir oranlı veri patlaması, bir şok etkisi!
İç sesim: “Ama yine de, beğeni oranını fazla kafaya takma, ya da takma takma… Ya da tak da bak nasıl olur! Kimse senin verilerini çalmıyor, keyfini çıkar!”
Sonuç: Oransal Veriler, Hayatın Her Yerinde
Günlük hayatımızda sayılarla, oranlarla iç içeyiz. Oransal veri, aslında matematiksel bir kavram olmasına rağmen, hepimizin farkında olmadan uyguladığı bir şeydir. İşte sabah kaç saat uyuduğumuz, akşam ne kadar yemek yediğimiz, koşarken ne kadar mesafe kat ettiğimiz, sosyal medyada aldığımız beğeniler… Bunların hepsi oransal verilerdir. Bazen farkında olmadan hayatımızın her anında oranlarla hesap yaparız, bazen de işin içine biraz mizah katarak, arkadaşlarla eğlenceli diyaloglar oluştururuz.
İç sesim: “Evet, şimdi Oransal Veri nedir diye düşünenler var ya, işte hayatın her anında bu veriler var. Hem eğleniyor, hem hesap yapıyoruz, bir taşla iki kuş!”
Sonuç olarak, Oransal veri hayatımıza çok farklı şekillerde girer. Matematiksel anlamda bakılınca ciddiyet taşıyan bir konu olabilir, ama günlük hayatta oransal verilerle ne kadar eğlenceli anlar yaratabileceğimizi görmek de ayrı bir zevk!